Dariusz Domagała - Zamek w Starej Lubowni

Historia, jak wiadomo, ma to do siebie, że czasem bywa wyjątkowo poplątana. Dlatego kto powiedział, że zamek zbudowany przez węgierskiego króla, po 360 latach panowania na nim polskich starostów, nie może dziś leżeć na Słowacji?
Tak właśnie w skrócie przedstawia się historia zamku w Starej Lubowni. Warto tu zajrzeć, nie tylko ze względu na jego bliskie związki z Polską, ale dla urody samego zamku. Choć dziś jest w częściowej ruinie, to i tak robi olbrzymie wrażenie, a widok z zamkowej wieży na Trzy Korony na pewno zapamiętamy jeszcze przez długi czas...

Stara Lubowna Zamek

Zamek w Starej Lubowni (słow.Stará L'ubovňa) powstał na przełomie XIII i XIV wieku na rozkaz węgierskiego króla Andrzeja III. Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1311 roku. W latach 1323-1342 zamek był w posiadaniu węgierskiej rodziny Drugethów. W roku 1364 król Ludwik I nadał Starej Lubowni prawa miejskie oraz szerokie przywileje. Pod koniec XIV wieku na zamku gościła królowa węgierska Maria oraz król Zygmunt Luksemburski.
W 1412 roku na zamku doszło do spotkania króla węgierskiego Zygmunta Luksemburskiego oraz króla polskiego Władysława Jagiełły podczas którego podpisano traktat pokojowy. W tym samym roku, 8 listopada, Zygmunt Luksemburski przekazał Władysławowi Jagielle w zastaw za 37 000 kop praskich groszy, zamek w Starej Lubowni oraz 16 spiskich miast. Na zamku, aż do roku 1769, zamieszkiwali odtąd polscy starostowie zarządzający zastawionymi ziemiami Spisza. Do najbardziej znanych starostów należeli przedstawiciele wielkich polskich rodów: Kmitów (1476-1506 i 1522-1553) i Lubomirskich (1591-1745). W 1494 roku zamek odwiedził polski król Jan Olbracht.
W 1553 roku na zamku doszło do wielkiego pożaru. Król Polski Zygmunt August nakazał odbudowę zamku, który uzyskał kształt renesansowej twierdzy. W najbardziej niedostępnym miejscu zamku wybudowano, według projektu Jana Frankensteina, renesansowy pałac, a włoski architekt Anton Italicus zbudował bardzo nowoczesny zachodni bastion. W połowie XVII wieku, za czasów starosty Stanisława Lubomirskiego, miała miejsce kolejna przebudowa zamku - wybudowana została nowa brama, wschodni bastion, wczesnobarokowy pałac i kaplica.
W latach 1655-1661 przechowywano na zamku polskie klejnoty koronacyjne, ukryte tu podczas wojny polsko-szwedzkiej. W roku 1656 zamek odwiedził polski król Jan Kazimierz. W 1683 roku na zamku gościł król Jan III Sobieski, który wracał do Polski po zwycięskiej odsieczy wiedeńskiej. W 1768 roku na zamku był więziony Maurycy Beniowski.
W 1772 roku zakończył się polski zarząd nad zastawionym ziemiami Spisza - na mocy rozkazu królowej Węgier Marii Teresy przekazano zamek w ręce administracji węgierskiej. W wyniku tego wydarzenia zamek w Starej Lubowni utracił swoje dotychczasowe znaczenie. W roku 1825 zamek od państwa odkupił węgierski szlachcic Jerzy Feliks Raisz i warownia pozostawała w rękach tej rodziny do 1880 roku. Od roku 1882 do roku 1945 zamek pozostawał w rękach polskiej rodziny Zamoyskich.
Po zakończeniu II wojny światowej zamek przejęło państwo czechosłowackie. W roku 1966, dzięki staraniom Andreja Čepiáka, na zamku utworzono funkcjonujące do dziś muzeum.

Zwiedzanie zamku -

Wysoki barokowy bastion z bramą wjazdową (fot.)

Zbudowany w pierwszej połowie XVII wieku w miejscu starszej, murowanej bramy. Chronił wjazd do zamku od strony południowo-wschodniej. W bramie znajdują się oryginalne, okute żelazem wrota.
W XVIII wieku górną część bastionu zamieszkiwał gubernator, zarządca zastawionego obszaru Spisza. Obecnie znajduje się tu wystawa poświęcona ostatnim prywatnym właścicielom zamku, rodzinie Zamoyskich.

Wieża renesansowa z bramą Bonera

Wybudowana za czasów starosty Jana Bonera. W przejeździe zachował się cenny, renesansowy portal. W wieży prezentowana jest ekspozycja związana z historią rozbudowy zamku.

Baszta renesansowa (rondel) (fot.)

Wzniesiona w roku 1528, za czasów starosty Piotra Kmity III. Pierwotnie w dolnej części znajdowały się trzy strzelnice z działami.

Pałac barokowy

W pałacu wystawa poświęcona cechom i rzemiosłom w dawnych miastach królewskich Spisza oraz wystawa poświęcona rodzinie Raisz.

Zachodni bastion renesansowy (fot.) (fot.)

Zbudowany po 1544 roku za starosty Piotra Kmity III. Służył do obrony zamku od południowego-zachodu. Bastion posiadał 16 strzelnic armatnich stanowiących fundament obrony zamku.

Brama późnogotycka (fot.)

Od XV wieku stanowiła wejście do górnego zamku. Zachowany portal, tzw. ośli grzbiet. W XVI wieku przebudowana w stylu renesansowym. Obecnie urządzono w niej wozownię.

Kaplica barokowa (fot.) (fot.)

Kaplica św. Michała Archanioła została wybudowana w 1647 roku. Obok kaplicy mały cmentarz, na którym spoczywają m.in. właściciele zamku: Jerzy Feliks i Apolonia Raiszowie. W kaplicy zachowały się trzy barokowe ołtarze i chrzcielnica.
W XVII wieku pod kaplicą mieszkali żołnierze, do dziś zachował się oryginalny piec. W środkowej cześci pomieszczenia prezentowana jest wystawa replik polskich klejnotów koronacyjnych przechowywanych niegdyś na zamku (fot.).

Pałac gotycki

Wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku. Po wielkim pożarze w roku 1553 przebudowany w stylu renesansowym. W suterenie zachowały się trzy sklepione piwnice wykute w skałach w 1553 roku.

Wieża gotycka (donżon) (fot.) (fot.) (fot.)

Zbudowana na przełomie XIII i XIV wieku lub w XIV wieku. Parter służył jako magazyn amunicji. Na drugim piętrze usytuowano więzienie, na czwartym znajdowała się prochownia, a na piętrze piątym pomieszczenie z dwoma działami. Piętro szóste służyło jako pokój trębacza, obecnie taras widokowy, z którego roztacza się piękny widok na Tatry i Pieniny, m.in. na Trzy Korony.

Pałac renesansowy (fot.) (fot.)

Wzniesiony w miejscu średniowiecznej kuchni po 1553 roku. W dolnej części wykuto w skale browar, nad nim znajdowała się piekarnia, kuchnia i składy. W części górnej znajdowała się sala reprezentacyjna i pomieszczenia mieszkalne. Obecnie w dolnej części znajduje się wystawa poświęcona gorzelnictwu i browarnictwu (fot.), a części górnej wystawa dotycząca rekonstrukcji pałacu.

Zamkowa studnia

Wydrążona już w średniowieczu. Po roku 1553 na zamku wybudowano wodociąg, a woda była doprowadzana drewnianymi rurami z przeciwległej góry.

Wstęp na zamek jest płatny, zwiedzanie z przewodnikiem lub indywidualnie (dostępna jest ulotka z planem zwiedzania w języku polskim). Obok zamku w Starej Lubowni znajduje się skansen z eksponatami ludowej architektury Spisza. Najcenniejszym eksponatem jest greckokatolicki kościół św. Michała Archanioła z Matysowej z roku 1883. Wstęp do skansenu odbywa się po zakupieniu osobnego biletu.

Zamek leży w miejscowości Stara Lubowna w kraju preszowskim na Słowacji w odległości około 17 km od granicy z Polską. Przez miasto przebiegają słowackie drogi krajowe nr 77 i 68.

07.2014

Na podstawie stron internetowych: Oficjalna strona zamku w Starej Lubowli oraz Strona miasta Stara Lubowna.

Aktualizacja 28.07.2014