Strona główna     Galeria zdjęć     




Szlak cysterski w Polsce liczy całkiem sporo obiektów. Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie należy do najciekawszych miejsc na szlaku. Ładnie położony obok Pilicy, zachwyca do dziś nie tylko romańskim kościołem, ale także dobrze zachowanymi obwarowaniami z licznymi basztami.
Szkoda tylko, że tak trudno dostać się do małego muzeum w jedynym zchowanym skrzydle klasztornym :-(



Sulejów Zespół klasztorny cystersów



Fundacja klasztoru miała miejsce prawdopodobnie w II połowie XII wieku, a dokonał jej książę Kazimierz II Sprawiedliwy, który sprowadził zakonników z opactwa Morimond w Burgundii. Inicjatywę księcia wsparł biskup krakowski Fulko oraz arcybiskup gnieźnieński Piotr Łabędź. Kazimierz Sprawiedliwy przekazał cystersom wieś Sulejów, leżącą na szlaku handlowym łączącym północ i zachód Europy z Rusią. Cystersi dostali także kilka innych wsi, a leżące nad Nerem wsie Kępa, Mianów, Puczniew, Piotrów i Stefanów przekazał niezidentyfikowany komes, którego imię jest zapisane jako "Raslaus". Do fundacji klasztoru przyczynił się też rycerz Bałdrzych, który nadał mu swą wieś Bałdrzychów wraz z istniejącym kościołem. W sumie klasztor otrzymał jedenaście wsi, dochody z trzynastu, regalia z komory celnej w Sandomierzu oraz targ w Sulejowie. Kilka lat później zakonnicy dokonali komasacji gruntów, wymieniając z księciem wsie, co w efekcie doprowadziło do uzyskania dwóch zwartych kompleksów dóbr, wokół Sulejowa i Bałdrzychowa.
Konsekracja pierwszego klasztornego kościoła odbyła się w sierpniu 1178 roku. W kolejnych latach nastąpił dalszy rozwój klasztoru. Nowe nadania poczynił syn fundatora Leszek Biały, opiekę nad opactwem roztoczyli także Konrad Mazowiecki i Bolesław Wstydliwy. Bulle protekcyjne wystawili też papieże Honoriusz III oraz Grzegorz IX. Na początku XIII wieku rozpoczęto budowę nowego kościoła, jego konsekracji dokonał w 1232 roku arcybiskup gnieźnieński Pełka. Następnym krokiem była budowa kapitularza, którą zakończono około połowy XIII wieku. W 1232 roku z nadania księcia wielkopolskiego Władysława Odonica cystersi sulejowscy przejęli tzw. fundację dobrowską, czyli sześć wsi i dziesięciny, które miały służyć działalności misyjnej w Prusach. W 1252 roku klasztorny majątek powiększył się o uposażenie opactwa szpetalskiego.
Szczytowym okresem rozwoju opactwa sulejowskiego była połowa XIII wieku. Mnisi byli wówczas w posiadaniu około 50 wsi i 45 dziesięcin, mieli także liczne przywileje. Powoli jednak rozwój klasztoru został zahamowany. Wpłynęła na to m.in. rywalizacja z osadzonymi w pobliskim Witowie norbertanami. Przyczyną sporu, było prawo do dziesięcin oraz przywileje budowy młynów na Luciąży i połowu bobrów. Duże problemy spowodowało też złupienie dóbr opactwa przez wojska mongolskie w 1259 roku. Cystersi sulejowscy zwlekali również z obsadzeniem nowym konwentem klasztoru w Szpetalu, w efekcie decyzją kapituły generalnej zakonu z 1285 roku cystersów sulejowskich przeniesiono do Byszewa, a do opactwa przybyli zakonnicy z Wąchocka. Dobra klasztorne podzielono, klasztor w Sulejowie utrzymał posiadłości w Małopolsce oraz w ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej.
W 1308 roku Władysław Łokietek, prawnuk fundatora klasztoru, w nagrodę za zbrojne wsparcie klasztoru w walce Łokietka z Czechami, potwierdził jego wcześniejsze przywilejów. Wystawił on dokumenty poświadczające dotychczasowe nadania i zwalniające sulejowskich mieszczan od opłat targowych w Piotrkowie i Żarnowie oraz opłat celnych. Dzięki temu znaczenie opactwa bardzo wzrosło. W 1318 roku odbył się w Sulejowie zjazd możnych i rycerstwa, na którym uchwalono specjalną suplikę z prośbą do papieża o koronację Władysława Łokietka.
W I ćwierci XIV wieku wokół klasztoru wzniesiono mury obronne z basztami mauretańską i opacką. Kazimierz Wielki zwołał tu w maju 1350 roku wiec generalny z udziałem pięciu biskupów i kanclerzy świeckich, skąd wyruszył odnosząc zwycięstwo w bitwie z Litwinami pod Żukowem. Kolejny zjazd w Sulejowie król zwołał na styczeń 1360 roku. W XV wieku w klasztorze czterokrotnie gościł Władysław Jagiełło. Król ten nadał klasztorowi serię kolejnych przywilejów (1388, 1405, 1406 i 1431). Gościem klasztoru był także Kazimierz Jagiellończyk. Po 1499 roku opactwo zostało rozbudowane powiększając obszar zamknięty murami. Zbudowano wówczas wieże krakowską, rycerską i z attyką. Około 1530 roku zakończono budowę południowego skrzydła klasztornego. Wystawiono również piętrowe skrzydło zachodnie.
W wiekach XIV-XVII opactwo było dalej rozbudowywane. Teren, znajdujący się poza czworobokiem zabudowań samego klasztoru, otoczono obwodem warownym. Pod koniec XVI wieku zbudowano pałac opacki. W XVII wieku opactwo, podobnie jak wiele innych, zostało opactwem komendatoryjnym - władali nim mianowani przez króla komendariusze. W 1655 roku w klasztorze, w drodze z Warszawy na Śląsk, przebywał król Jan Kazimierz. W czasie potopu szwedzkiego w 1656 roku, wojska brandenburskie spaliły przyklasztorną osadę, w tym czasie mająca wielkość małego miasteczka. W XVIII wieku klasztor i jego dobra podniesiono z upadku spowodowanego wojną ze Szwedami, jednak następne zniszczenia spowodował pożar z 1731 roku.
Wiek XVIII to coraz większe problemy klasztoru, począwszy od szkód w czasie konfederacji barskiej i wielkiego pożaru w 1790 roku. W 1793 roku klasztor i miasto Sulejów zostały zajęte przez Prusaków. Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku klasztor znalazł się w zaborze austriackim, zaś leżący wówczas na przeciwległym brzegu Pilicy Sulejów w zaborze pruskim. W 1815 roku, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, klasztor i miasto znalazły się w granicach Królestwa Polskiego.
W czerwcu 1819 roku nastąpiła kasata klasztorów w Polsce na mocy bulli Piusa VII i tym samym opactwo przestało istnieć. Majątek przejął rząd Królestwa Kongresowego. Kościół oddano diecezji z przeznaczeniem na parafię, obwarowania i budynki gospodarcze znalazły się w rękach prywatnych. Książki z klasztornej biblioteki trafiły m.in. do seminariów duchownych w Kielcach i Sandomierzu. W 1847 roku kolejny pożar uszkodził kościół i klasztor. Rozebrano wtedy pałac opacki i część klasztoru, a resztę budynków odbudowano w latach 1852-1861. W 1860 roku w zabudowaniach klasztornych umieszczono ochronkę dla dzieci i szkołę elementarną, kierowaną przez franciszkankę Klarę Ziomkowską.
Klasztor został uszkodzony podczas I wojny światowej, a kościół podczas kolejnego pożaru w 1923 roku. Prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1923-1925. Kolejne zniszczenia przyniosła II wojna światowa, więc kolejne prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1946-1950. Przez ten czas kościół z przylegającym doń klasztorem należał do duchowieństwa diecezjalnego. W 1950 roku, staraniem lokalnego społeczeństwa i miejscowego nauczyciela Zacheusza Misiurskiego, urządzono w kapitularzu niewielkie muzeum. Natomiast we frontowych zabudowaniach gospodarczych w latach 70-tych XX wieku mieściło się schronisko turystyczne. W 1981 roku, po ich remoncie i częściowej odbudowie, urządzono tam ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy łódzkiego środowiska inżynierów budownictwa skupionego w Naczelnej Organizacji Technicznej. Obecnie ma tam siedzibę hotel Podklasztorze oraz restauracja.
Kościół i obiekty klasztorne zostały zwrócone cystersom w 1986 roku. W dawnym opactwie znajduje się przeorat zwykły obsadzony przez zakonników z Wąchocka. Kościół od 1990 roku był intensywnie restaurowany, renowacja została ukończona w 2007 roku. W 2012 roku obiekt został wpisany na listę Pomników Historii.
Kościół można oczywiście zobaczyć wewnątrz, niestety szkoda, że sprzeczne są informacje o dostępności muzeum we wschodnim skrzydle klasztoru. Z dostępnych w internecie informacji można się dowiedzieć, że jest ono czynne. Na miejscu okazuje się, że chętni do obejrzenia muzeum muszą dzień wcześniej umówić się telefonicznie. Jak to jednak zrobić, skoro nigdzie nie można tej informacji zdobyć... :-(


W skład zespołu klasztornego wchodzą:
  • Kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego  (fot.)  (fot.)
  • Kościół jest najstarszym budynkiem opactwa. Budynek jest orientowany, to trzynawowa bazylika z transeptem. W narożach między ramionami transeptu a prostokątnym prezbiterium znajdują się kaplice. Zbudowany jest z piaskowca szydłowieckiego, kamienne są też wewnętrzne elementy konstrukcyjne i dekoracyjne, sklepienia i ściany wewnętrzne są ceglane.
    W części środkowej zachodniej fasady znajduje się romański portal z trzema kolumnami z każdej strony  (fot.). Kolumny mają głowice i bazy z dekoracją akantu, palmety i lilii, górną część tympanonu zdobi pas z motywem plecionki. Do naw bocznych prowadzą dwa wejścia, nad północnym znajduje się tympanon z płaskorzeźbą o archaicznej symbolice. Drugi późnoromański portal z 1230 roku, jest znacznie skromniejszy. Nad głównym portalem znajduje się okno z ośmiodzielną rozetą.
    Wnętrze kościoła to połączenie stylu romańskiego i gotyckiego. System architektoniczny jest gotycki, romańskie pozostały detale. W kościele znajduje się pięć barokowych ołtarzy, pozostałe oraz ambona i dwukondygnacyjne stalle pochodzą z epoki rokoka. Przy filarach międzynawowych ustawione są cztery niewielkie wczesnobarokowe ołtarze z czarnego marmuru z detalami dekoracyjnymi z alabastru ufundowane przez opata Stanisława Zarembę w latach 40-tych XVII wieku. W ołtarzu z lewej strony umieszczony jest obraz Matki Boskiej Pocieszenia z tego samego okresu. Po prawej stronie znajduje się ołtarz św. Tomasza z Canterbury, patrona kościoła, pozostałym patronują św. Bernard i św. Benedykt.
    Rokokowy ołtarz główny z 1788 roku jest dziełem Jana Millmana  (fot.). Znajduje się w nim obraz Wniebowzięcia Matki Boskiej z I połowy XVII wieku. Po bokach figury ewangelistów: Marka, Łukasza, Jana i Mateusza. W południowym ramieniu transeptu ołtarza umieszczony jest gotycki krucyfiks z I połowy XV wieku. Na bocznych ścianach prezbiterium odrestaurowane barokowe freski. W kaplicy południowej znajduje się romańska piscina, półkoliście zamknięta nisza z dwoma zagłębieniami z odpływem na zewnątrz. Urządzenie to służyło kapłanom do mycia rąk i naczyń liturgicznych. Kaplica północna, bł. Wincentego Kadłubka, mieści ufundowany przez opata Ottona Schenkinga wczesnobarokowy ołtarz. Pod kaplicą krypta grobowa fundatora.
    Dwukondygnacyjne, zdobione rocaillami stalle pochodzą z II połowy XVIII wieku  (fot.)  (fot.). W końcu dolnego rzędu stalli siedzisko dla przeora, z wysokim zapleckiem i osobnym wejściem. Ambona zwieńczona jest rzeźbą klęczącego św. Tomasza z Canterbury w otoczeniu aniołów  (fot.). Obok ołtarzy i stalli znajdują się XVII-wieczne drewniane rzeźby przedstawiające lwy.
    Bogato dekorowane organy, powstałe w XVII wieku, są podobne do organów kościoła cystersów w Wąchocku  (fot.). Balustrada chóru, prócz dekoracji snycerskiej, jest ozdobiona emblematycznymi malowidłami.

  • Skrzydło wschodnie klasztoru
  • Jedyną zachowaną częścią klasztoru jest część skrzydła wschodniego z późnoromańskim kapitularzem z XIII wieku i gotyckim krużgankiem z XV wieku  (fot.). Krzyżowo-żebrowe sklepienie kapitularza wspiera się na jednej kamiennej kolumnie. Konstrukcja zbudowanego z cegły pomieszczenia ma cechy stylu gotyckiego, natomiast wszelkie elementy konstrukcji i dekoracje są romańskie.
    W krużganku i kapitularzu jest urządzone niewielkie muzeum z wystawą o historii opactwa. Pokazane są niektóre zachowane sprzęty i szaty liturgiczne, obrazy, gotycki ołtarzyk i znaleziska z badań archeologicznych. Najcenniejszym eksponatem jest niewielki ołtarz Trójcy Świętej w typie Tronu Łaski z pochodzącymi z I połowy XVI wieku gotyckimi postaciami Boga Ojca i klęczącego biskupa.
    Ze skrzydła południowego zachowała się tylko jedna ściana i podpiwniczenia  (fot.). Mieściło ono refektarz, mieszkanie opata i cele zakonników. W ruinie jest też skrzydło zachodnie, zachowały się jedynie podpiwniczenia.

  • Obwarowania i pozostałe budynki
  • Murowane obwarowania klasztoru powstały pomiędzy końcem XV a XVII wiekiem. Zachowało się 6 baszt i fragmenty murów. Najstarsza jest półkolista baszta w południowo-zachodnim narożniku zwana Mauretańską, która pochodzi z końca XV wieku.
    Czworoboczna renesansowa zachodnia baszta bramna z XVI wieku nazywana jest Basztą Rycerską, jej łuki są zamurowane  (fot.). W narożniku północno-zachodnim znajduje się baszta renesansowa, zwana Attykową, z około połowy XVI wieku. Baszta zwieńczoną jest attyką  (fot.).
    Czworoboczna Baszta Krakowska, pochodząca z początku XVI wieku, została nadbudowana w wieku XVIII. Ma aż 34 metry wysokości  (fot.). W przylegających do niej zabudowaniach znajduje się obecnie hotel, a niegdyś był tam browar i spichlerze. Na baszcie był też zegar.
    Okrągłą północno-zachodnią Basztę Muzyczną zbudowano w XVI wieku  (fot.). W niższej kondygnacji znajdują się strzelnice, a ceglane górne piętro nadbudowano w XVIII wieku. Wschodnia Baszta Opacka, czworoboczna, późnogotycka pochodzi z z XV/XVI wieku  (fot.). Od strony wschodniej ma otwory strzelnicze. Obok znajduje się dawny arsenał z XVI/XVII wieku, przylegający do baszty i połączony z nią przejściem.
    Najmniej obwarowana była strona południowa, naturalnie chroniona poprzez ukształtowanie terenu, czyli brzeg Pilicy.




Zespół klasztorny cystersów mieści się w Sulejowie, w dzielnicy zwanej Podklasztorze. Obecnie Sulejów jest miastem w powiecie piotrkowskim, w województwie łódzkim. W 2019 roku miasto liczyło nieco ponad 6000 mieszkańców.
Przez miasto przebiegają drogi krajowe nr 12 i 74. Sulejów leży w odległości około 16 km na południowy wschód od Piotrkowa Trybunalskiego.





08.2021


Na podstawie stron internetowych: Klasztor cystersów w Sulejowie w Wikipedii oraz Strona opactwa.




Aktualizacja 22.08.2021






Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Zespół klasztorny cystersów w Sulejowie

Wszystkie zdjęcia wykonane aparatem Panasonic Lumix DMC-FZ300




Klasztor cystersów w Sulejowie w Wikipedii
Strona opactwa w Sulejowie
www.zamkipolskie.com - klasztor w Sulejowie
Szlak cysterski w Polsce - Sulejów
zabytek.pl - klasztor w Sulejowie
Strona gminy Sulejów